Jak wygląda procedura przeglądu liny stalowej: zakres, terminy i dokumentacja

Ocena stanu liny jest częścią przeglądu urządzenia albo sprzętu, w którym ta lina pracuje. Wykonuje ją osoba z odpowiednimi kwalifikacjami, w terminach z instrukcji eksploatacji, a wynik zapisuje w dokumentacji. 

Szczegóły, czyli terminy, kryteria wymiany i to, kto sprawdza dokumenty, zależą od tego, gdzie lina pracuje: w suwnicy, w górniczym wyciągu szybowym czy w zawiesiu. Wymagania prawne dotyczące przeglądów lin rozłożone są bowiem na kilka aktów, po jednym dla każdego z tych obszarów. Dlatego część wspólną opisaliśmy raz, a dalej rozdzieliliśmy tekst na trzy kategorie, żeby dało się przeczytać tylko swoją.

Jedno urządzenie może wymagać dwóch procedur naraz. Suwnica ma linę mechanizmu podnoszenia, która jest jej częścią i podlega Kategorii 1, a zawiesie, którym operator podczepia ładunek do haka, jest osobnym sprzętem z własnym cyklem kontroli z Kategorii 3.

Spis treści

Część wspólna

• Trzy rzeczy wspólne dla każdej liny w eksploatacji
• Skąd biorą się kryteria wymiany liny
• Czego oględziny nie pokażą i co można z tym zrobić
• Checklista: co sprawdzić podczas przeglądu liny stalowej i co warto udokumentować
• Do której kategorii należy urządzenie, na którym masz wykonać przegląd

Kategorie

• Kategoria 1. Cięgna nośne dźwignic i innych urządzeń transportu bliskiego
• Kategoria 2. Liny wyciągowe w podziemnych zakładach górniczych
• Kategoria 3. Zawiesia z lin stalowych

Na koniec

• Kiedy przegląd nie wystarczy i co wtedy zrobić
• Pytania, które wracają przy przeglądach lin
• Następny krok

Trzy rzeczy wspólne dla każdej liny w eksploatacji

1. Ocenę wykonuje osoba z odpowiednimi kwalifikacjami, cyklicznie, w ramach kontroli całego urządzenia lub sprzętu, nie jako osobną czynność „przeglądu liny".
2. Kryteria wymiany pochodzą z dokumentacji i z norm, nie z samego przepisu.
3. Wynik oceny zostaje na papierze. Dokument różni się między kategoriami: dziennik konserwacji, zapis kontroli, orzeczenie rzeczoznawcy. Zasada jest jednak wspólna, bo ocena bez zapisu nie istnieje dla nikogo poza osobą, która ją wykonała.

Różnice między kategoriami dotyczą trzech rzeczy: częstotliwości, konkretnych kryteriów i tego, kto te dokumenty kontroluje.

Skąd biorą się kryteria wymiany liny

Wymóg oceny, jej zakres i konkretne wartości graniczne pochodzą z trzech różnych dokumentów. Przepis nakłada obowiązek oceny. Instrukcja eksploatacji urządzenia wskazuje zakres i terminy. Wartości graniczne, po których lina idzie do wymiany, opisują normy.

Dla lin pracujących w dźwignicach są to przede wszystkim:

• PN-EN 12385-4, liny splotkowe dla dźwignic, oraz PN-EN 12385-3, informacje dotyczące użytkowania i obsługi, które producent liny dostarcza wraz z wyrobem;
• ISO 4309, zasady pielęgnacji, kontroli i wycofywania lin dźwignicowych.

Warto wiedzieć, skąd bierze się moc tych dokumentów. Stosowanie Polskich Norm jest dobrowolne (art. 5 ust. 3)*. Mówiąc prościej: sama norma nikogo nie zobowiązuje, ale kryterium z normy wpisane do instrukcji eksploatacji urządzenia, do dokumentacji liny albo do procedury zakładowej obowiązuje tak samo jak zapis przepisu. To wygodne, bo brzmienie kryterium można dobrać do konstrukcji lin, które faktycznie pracują w zakładzie.

Kryteria zużycia liny (bywają nazywane także kryteriami utylizacji albo odrzucania) obejmują między innymi zmniejszenie średnicy liny o 7% wartości nominalnej, dyskwalifikujące linę także wtedy, gdy nie widać pęknięć drutów; całkowite zerwanie jednej splotki jako podstawę natychmiastowego wycofania; dopuszczalną liczbę pęknięć drutów liczoną na odcinku o długości 6 lub 30 średnic liny**. Wartości graniczne liczby pęknięć zależą od konstrukcji liny i grupy natężenia pracy, więc pojedyncza liczba wyjęta z tabeli nie jest jeszcze kryterium.

* Ustawa z dnia 12 września 2002 r. o normalizacji. ** Polski Rejestr Statków, Publikacja Informacyjna nr 10/I, Wytyczne oceny stanu lin stalowych.

Czego oględziny nie pokażą i co można z tym zrobić

Ocena wzrokowa pokazuje tylko powierzchnię liny. W linach o splotkach wielowarstwowych większość pęknięć drutów występuje wewnątrz liny i pozostaje niewidoczna, a korozja wewnętrzna jest trudniejsza do wykrycia niż zewnętrzna. Małe uszkodzenie rdzenia bywa nierozpoznawalne, gdy obciążenie liny przenosi się równomiernie, a może oznaczać znaczną utratę wytrzymałości*.

Objaw bywa przy tym mylący: korozja wewnętrzna daje wzrost średnicy w linach stałych i jej zmniejszenie w linach przewijających się*. Ten sam pomiar prowadzi więc do różnych wniosków, zależnie od tego, jak lina pracuje.

Wnętrze liny nie jest jednak niedostępne. Każdą linę skręconą z drutów można otworzyć do kontroli wewnętrznej, w stanie nieobciążonym, zaciskami o szczękach dobranych do średnicy liny i bez nadmiernego rozsuwania splotek.

Kontroli poddaje się odcinki najbardziej narażone: nawijające się pod obciążeniem na bęben, przewijające się przez krążki oraz odcinki przy końcówkach. Ocenia się stan smarowania wewnątrz liny, zaawansowanie korozji, karby na drutach i pęknięcia. Po badaniu otwarty odcinek konserwuje się środkiem przewidzianym przez wytwórcę liny, układa splotki wokół rdzenia i uzupełnia smarowanie powierzchni zewnętrznej*.

Drugą metodą sięgającą pod powierzchnię jest badanie magnetyczne (Magneto-Inductive Rope Testing, MRT), które wykrywa pęknięcia drutów zewnętrznych i wewnętrznych oraz korozję, przy prędkości przesuwu liny do 4 m/s*. Wykonują je laboratoria badawcze, na zlecenie; nie są elementem cyklicznego przeglądu.

Z tego wynika praktyczny wniosek. Kontrola wewnętrzna obejmuje wybrane odcinki, badanie magnetyczne możliwe jest zazwyczaj wyłącznie na zamówienie, więc o stanie pozostałych metrów liny między przeglądami decyduje sposób jej smarowania.

Środek nakładany po powierzchni zostaje na powierzchni. W systemach przelotowych, na przykład Viper WRL z naszej oferty, środek jest wtłaczany pod ciśnieniem przez uszczelnienie dobrane do zmierzonej średnicy liny i dociera do rdzenia.

Na przykład, u naszego klienta w cementowni liny chwytaka suwnicy, wymieniane wcześniej co około 3 miesiące, po zmianie sposobu konserwacji przepracowały ponad 9 miesięcy bez wymiany. Wynik jednego wdrożenia oczywiście nie przenosi się automatycznie na inne urządzenia, bo zależy od obciążeń, warunków pracy i od stanu, w jakim lina wchodzi w nową procedurę konserwacji. Regularna konserwacja wpływa więc na to, jak długo lina zostaje w służbie, ale nie zmienia ani obowiązku przeglądu, ani kryteriów wymiany, a liny uszkodzonej mechanicznie nie przywraca do eksploatacji. Metody aplikacji środka i ich ograniczenia zebraliśmy w artykule o konserwacji liny stalowej.

* Polski Rejestr Statków, Publikacja Informacyjna nr 10/I, Wytyczne oceny stanu lin stalowych.

Checklista: co sprawdzić podczas przeglądu liny stalowej i co warto udokumentować

Kolejność jest wspólna dla wszystkich kategorii. Kryteria oceny i dokument, w którym zapisujesz wynik, znajdziesz w części dla swojej kategorii.

Przed wejściem na obiekt

1. Sprawdź w instrukcji eksploatacji termin i zakres kontroli dla tego urządzenia lub sprzętu.
2. Wypisz kryteria oceny i kryteria wymiany, które obowiązują dla tej konstrukcji liny, korzystając z instrukcji eksploatacji i z dokumentacji liny.
3. Odczytaj poprzedni zapis o linie: co było wtedy do obserwacji i jaki był wynik.

Na urządzeniu

4. Zmierz średnicę liny w co najmniej dwóch miejscach i w dwóch kierunkach, na odcinku pracującym. Wartość z tabliczki znamionowej nie jest punktem odniesienia, bo liny w eksploatacji zmieniają wymiar.
5. Przejdź oględzinami całą dostępną długość liny: pęknięcia drutów, korozja, zmiana wymiaru, odkształcenia, falistość. a. Obejrzyj dokładniej odcinki najbardziej narażone: nawijające się pod obciążeniem na bęben, przewijające się przez krążki i odcinki przy końcówkach. b. Oceń stan smarowania: czy środek jest obecny na całej długości, czy nie jest zbrylony i czy nie ma odcinków suchych.
6. Sprawdź zamocowania liny. W przepisach są wymienione na równi z samą liną.

Po przeglądzie

7. Zapisz wykonane czynności i ich wynik w dokumencie właściwym dla swojej kategorii, z datą i swoimi danymi.
8. Odnotuj, co wymaga obserwacji przy następnej kontroli, i zaplanuj uzupełnienie środka smarnego w najbliższym oknie postojowym.
9. Jeżeli lina spełnia kryterium wymiany, zgłoś to eksploatującemu razem z zapisem i sprawdź w części dla swojej kategorii, jakie formalności uruchamia wymiana.
10. Jeżeli ocena wzrokowa nie daje podstawy do rozstrzygnięcia, rozważ kontrolę wewnętrzną wybranych odcinków albo zlecenie badania magnetycznego. Tę decyzję również warto zapisać.

Do której kategorii należy urządzenie, na którym masz wykonać przegląd

Kategoria	Gdzie pracuje lina	Kto prowadzi kontrolę
Kategoria 1: cięgna nośne, czyli liny będące częścią urządzenia	suwnica, żuraw, wciągnik, wciągarka, układnica magazynowa, wyciąg towarowy	konserwujący; badania prowadzi organ dozoru technicznego
Kategoria 2: liny wyciągowe	górniczy wyciąg szybowy w podziemnym zakładzie górniczym: lina nośna, wyrównawcza, prowadnicza, odbojowa	ruch zakładu górniczego; badania liny wykonuje rzeczoznawca
Kategoria 3: zawiesia z lin stalowych	zawiesie między hakiem a ładunkiem, lina jako osprzęt do podnoszenia	osoba upoważniona przez pracodawcę i posiadająca odpowiednie kwalifikacje albo jednostka zewnętrzna

Zawiesie a cięgno nośne. Różnica nie leży w samej linie, bo konstrukcyjnie bywa taka sama. Leży w tym, czym lina jest dla urządzenia.

Cięgno nośne jest częścią urządzenia: nawinięte na jego bęben, prowadzone przez jego krążki, wymienne tylko w trybie, który urządzenie przewiduje, i objęte dozorem technicznym razem z nim.

Zawiesie jest osobnym sprzętem, który operator zakłada i zdejmuje, przenosi między urządzeniami i magazynuje; przepisy o dozorze technicznym urządzeń go nie obejmują, a wymagania stawia mu reżim bezpieczeństwa pracy. Praktyczny skutek: ta sama lina 16 mm w bębnie suwnicy i w zawiesiu na haku ma dwa różne cykle kontroli, dwa różne dokumenty i dwie różne osoby odpowiedzialne.

Kategoria 1. Cięgna nośne dźwignic i innych urządzeń transportu bliskiego

Dotyczy suwnic, żurawi, wciągników, wciągarek, układnic i wyciągów towarowych objętych dozorem technicznym.

Przegląd liny stalowej to część większego procesu

Lina jest jednym z elementów ocenianych w przeglądzie konserwacyjnym urządzenia, czyli w cyklicznej kontroli wykonywanej przez konserwującego i kończącej się wpisem w dzienniku.

Zakres tego przeglądu obejmuje sprawdzenie stanu technicznego mechanizmów napędowych, układów hamulcowych oraz cięgien nośnych (lin i łańcuchów, na których wisi ładunek) i ich zamocowań, a także działania urządzeń zabezpieczających, ograniczników ruchowych, urządzeń sterujących i prawidłowości obsługi (§ 9 ust. 1 pkt 2)*.

W rozmowach zarówno przegląd konserwacyjny, jak i badanie techniczne nazywa się często „przeglądem UDT". To wygodny, lecz mylący skrót na dwie różne czynności: mają innego wykonawcę, inną częstotliwość i inny dokument na wyjściu.

Badania, czyli odbiorcze, okresowe i doraźne, przeprowadza organ właściwej jednostki dozoru technicznego (§ 12 ust. 1)*, a bieżącą ocenę stanu liny prowadzi konserwujący i zapisuje ją w dzienniku konserwacji pod swoim nazwiskiem oraz numerem zaświadczenia.

Obowiązki konserwatora dźwignic w części dotyczącej liny mieszczą się w trzech krokach: ocenić stan cięgna nośnego i zamocowań, usunąć usterki w zakresie, który mu wolno, i zapisać wynik.

Zakres i terminy przeglądu

Zakres przeglądu konserwacyjnego oraz jego terminy wynikają z instrukcji eksploatacji urządzenia, a w razie ich braku z załącznika nr 2 do rozporządzenia (§ 9 ust. 3)*. Instrukcja producenta może wyznaczyć terminy krótsze i wtedy obowiązują jej zapisy.

Czynność	Urządzenie	Częstotliwość	Co zostaje
Przegląd konserwacyjny	suwnice ogólnego i specjalnego przeznaczenia z napędem mechanicznym; wciągniki i wciągarki z napędem mechanicznym; żurawie samojezdne, wieżowe, szynowe i przewoźne szybkomontujące; układnice magazynowe	co 30 dni	wpis w dzienniku konserwacji
	żurawie przenośne, żurawie przewoźne inne niż szybkomontujące, żurawie stacjonarne	co 60 dni	wpis w dzienniku konserwacji
	urządzenia z napędem ręcznym wszystkich mechanizmów; wyciągi towarowe	co 90 dni	wpis w dzienniku konserwacji
Przegląd konstrukcji nośnej, toru jezdnego i instalacji ochronnych	wszystkie urządzenia z tej kategorii	nie rzadziej niż raz na 12 miesięcy	wpis w dzienniku konserwacji
Badanie okresowe (dozór pełny)	suwnice ogólnego przeznaczenia z napędem mechanicznym	co 2 lata	protokół badania
	suwnice specjalnego przeznaczenia; żurawie samojezdne, wieżowe, szynowe i przewoźne szybkomontujące	co rok	protokół badania
Badanie doraźne kontrolne (dozór ograniczony)	suwnice z napędem ręcznym; żurawie przenośne pozostałe, przewoźne inne, stacjonarne	co 2 lata	protokół badania
Badanie doraźne eksploatacyjne	urządzenia po wymianie cięgien nośnych, po naprawie, modernizacji lub zmianie miejsca pracy	bez stałego terminu, po zdarzeniu	protokół badania

Forma dozoru, pełna albo ograniczona, jest przypisana do rodzaju urządzenia w załączniku nr 1 i decyduje o tym, czy urządzenie podlega badaniom okresowym, czy doraźnym kontrolnym.

Co obejmuje ocena liny w przeglądzie konserwacyjnym

Rozporządzenie nazywa przedmiot oceny, czyli cięgna nośne i ich zamocowania, natomiast metody i kryteria zostawia dokumentacji urządzenia. W praktyce zakres zależy więc od tego, ile liny da się zobaczyć i jak ona pracuje. Kilka przykładów z typowych urządzeń:

• Suwnica hakowa: lina mechanizmu podnoszenia na całej długości wychodzącej z bębna, odcinki przechodzące przez krążki wielokrążka, zakończenie na bębnie i na zawieszeniu haka. Odcinek stale pracujący na krążku zużywa się szybciej niż odcinek nawinięty na bębnie i leżący tam bezczynnie.
• Suwnica chwytakowa: liny podnoszenia i liny zamykania chwytaka pracują z różnym obciążeniem i różną liczbą przegięć, więc zużywają się nierówno. Ocena jednej z nich nie mówi nic o pozostałych.
• Żuraw wieżowy lub samojezdny: lina mechanizmu podnoszenia, lina zmiany wysięgu, zakończenia przy głowicy wysięgnika. Odcinki wysoko nad ziemią bywają dostępne tylko przy określonym ustawieniu wysięgnika, co warto zaplanować przed wejściem na obiekt.
• Wciągarka z wielowarstwowym nawijaniem: odcinki, na których warstwy liny stykają się ze sobą na bębnie, i miejsce przejścia z warstwy na warstwę.

Jedna granica jest przy tym wyznaczona jednoznacznie. Konserwujący może bez uzgodnienia z organem dozoru wymieniać elementy urządzenia o takich samych parametrach technicznych i charakterystykach jak wymieniane, z wyłączeniem przypadków wymienionych w § 17 ust. 2 pkt 1, a wśród nich są cięgna nośne (§ 9 ust. 2)*. Po ludzku: wymianę liny domyka badanie dozorowe, nie wpis w dzienniku.

Co musi zawierać wpis w dzienniku konserwacji

Dziennik konserwacji zakłada i przechowuje eksploatujący (firma, która urządzenia używa, czyli właściciel albo użytkownik), oddzielnie dla każdego urządzenia, a prowadzi go konserwujący (§ 7 ust. 2). Dopuszczalna jest forma elektroniczna (§ 7 ust. 3)*.

Konserwujący odnotowuje wykonane czynności oraz ich wynik, z podaniem imienia i nazwiska, numeru zaświadczenia kwalifikacyjnego, daty przeglądu i stanu licznika roboczogodzin lub cykli pracy urządzenia, o ile urządzenie taki licznik ma (§ 9 ust. 1 pkt 5)*.

Osobnym obowiązkiem jest bezzwłoczne powiadomienie eksploatującego o nieprawidłowościach, które spowodowały konieczność wyłączenia urządzenia z eksploatacji, wraz z odpowiednim wpisem (§ 9 ust. 1 pkt 6)*.

O linie warto zapisać cztery rzeczy: co sprawdzono i na jakiej długości, jaki był wynik wobec przyjętego kryterium, co z liną zrobiono i co wymaga obserwacji przy następnym przeglądzie. Taki wpis pozwala odtworzyć historię liny, gdy pytanie o jej stan wróci po roku.

Co sprawdza inspektor UDT podczas badania

Dla większości urządzeń transportu bliskiego organem właściwym jest Urząd Dozoru Technicznego, a dla wybranych obszarów Transportowy Dozór Techniczny albo Wojskowy Dozór Techniczny.

Zakres badania okresowego obejmuje sprawdzenie księgi rewizyjnej (teczki dokumentacji urządzenia z protokołami badań) i dziennika konserwacji, protokołów pomiarów oraz zaświadczeń kwalifikacyjnych konserwującego lub obsługującego, jeżeli uczestniczą w badaniu, a dalej oględziny urządzenia w miejscach dostępnych i próby funkcjonowania z obciążeniem wystarczającym do stwierdzenia, że sterowanie, ruchy robocze, mechanizmy i urządzenia zabezpieczające działają prawidłowo (§ 16 ust. 2)*. Ten sam mechanizm działa przy badaniu doraźnym eksploatacyjnym (§ 17 ust. 4)*.

Wynika z tego rzecz przydatna w codziennej pracy: inspektor czyta dziennik konserwacji. W oględzinach widzi linę tylko w miejscach dostępnych i tylko w dniu badania, więc zapisy z ostatnich miesięcy są dla niego materiałem oceny obok samego urządzenia. Rzetelnie prowadzony dziennik pokazuje, jak lina zachowywała się przez cały okres między badaniami, i to działa na korzyść osoby, która go prowadziła.

Wymiana liny uruchamia badanie doraźne eksploatacyjne

Eksploatujący składa wniosek o wykonanie badania doraźnego eksploatacyjnego po wymianie cięgien nośnych (§ 17 ust. 2 pkt 1 lit. a)*. Badanie ma sprawdzić, czy wymiana elementu nie stanowi zagrożenia dla bezpiecznej eksploatacji urządzenia, czy urządzenie jest zgodne z przedłożoną dokumentacją i czy jego instalacja oraz przeznaczenie odpowiadają instrukcji eksploatacji (§ 17 ust. 1)*. Wniosek składa się także po naprawie lub modernizacji urządzenia oraz po ocenie stanu technicznego wykonanej po przekroczeniu okresu eksploatacji (§ 17 ust. 2 pkt 2 i 4)*.

Ma to znaczenie dla planowania postojów. Po wymianie liny urządzenie czeka na badanie, którego terminu zakład nie ustala sam, więc do czasu wymiany liny trzeba doliczyć czas oczekiwania na organ dozoru. Przy wymianie planowej, wpisanej w harmonogram postoju, termin badania można uzgodnić wcześniej. Przy wymianie awaryjnej ten sam etap wypada w najgorszym możliwym momencie.

Przekroczony okres eksploatacji urządzenia

Gdy okres eksploatacji urządzenia (w przepisach: resurs, czyli założony limit pracy) nie jest znany, eksploatujący określa go na podstawie aktualnego stanu wiedzy technicznej i dobrej praktyki inżynierskiej. Po jego przekroczeniu przeprowadza ocenę stanu technicznego urządzenia albo zleca jej przeprowadzenie (§ 7 ust. 5 i 6)*. Cykliczny przegląd konserwacyjny tej oceny nie zastępuje.

* Wszystkie odniesienia w Kategorii 1 pochodzą z rozporządzenia Ministra Przedsiębiorczości i Technologii z dnia 30 października 2018 r. w sprawie warunków technicznych dozoru technicznego w zakresie eksploatacji, napraw i modernizacji urządzeń transportu bliskiego (Dz.U. z 2018 r. poz. 2176); terminy z załączników nr 1 i 2 do tego rozporządzenia.

Kategoria 2. Liny wyciągowe w podziemnych zakładach górniczych

Liny górniczych wyciągów szybowych mają własny reżim, z innymi kryteriami i innym wykonawcą badań. Terminy i zasady z Kategorii 1 nie mają tu zastosowania.

Obowiązki zaczynają się przed pierwszym uruchomieniem. W wyciągach szybowych zapewnia się zgodność liny wyciągowej z dokumentacją wyciągu oraz posiadanie przez linę świadectwa wytwórcy, a w wyciągach wielolinowych dodatkowo równomierny rozkład obciążeń lin nośnych (§ 560 ust. 1 i 2)*.

Przed założeniem nowej liny odcina się z niej odcinek o długości 3 m: połowa idzie do badań, a pozostała część, oznakowana tabliczką z danymi technicznymi liny, zostaje w pomieszczeniu maszyny wyciągowej jako odcinek porównawczy (§ 560 ust. 3)*.

Po założeniu nowej liny nośnej wykonuje się nie mniej niż 30 jazd próbnych przy stopniowo wzrastającym obciążeniu i prędkości, w czasie nie krótszym niż 3 godziny; dla liny wyrównawczej, prowadniczej i odbojowej nie mniej niż 10 jazd próbnych w czasie nie krótszym niż godzina (§ 562 ust. 1 i 2)*.

W trakcie eksploatacji liny wyciągowe konserwuje się zgodnie z wymaganiami dokumentacji techniczno-ruchowej (§ 563 ust. 1)*.

Eksploatacja liny wyciągowej nośnej (liny, która ciągnie naczynie wyciągowe) jest niedopuszczalna między innymi wtedy, gdy (§ 563 ust. 2)*:

• wskutek starcia, korozji, pęknięć, rozluźnień lub uszkodzeń drutów współczynnik bezpieczeństwa obniżył się o więcej niż 20% wobec wartości wyznaczonej dla liny nowej;
• wynik badania liny przeprowadzonego przez rzeczoznawcę jest negatywny, a liczba pęknięć drutów zewnętrznych przekracza dopuszczalną dla danej konstrukcji liny, liczoną na odcinku o długości 40 średnic liny przy ocenie osłabienia ogólnego albo 8 średnic przy ocenie osłabienia miejscowego;
• wystąpi gwałtowny przyrost pęknięć drutów, miejscowe wydłużenie, skrócenie lub nietypowe odkształcenie liny, albo awaryjne obciążenie połączone z negatywnym wynikiem badania rzeczoznawcy.

Dla liny wyrównawczej (łączącej dna naczyń wyciągowych, żeby wyrównać masę liny nośnej) granicą jest obniżenie współczynnika bezpieczeństwa o więcej niż 30%, a dla liny prowadniczej i odbojowej o co najmniej 20% (§ 563 ust. 3 i 4)*.

Trzy różnice wobec Kategorii 1 warto zapamiętać. Kryterium jest wyrażone jako procentowy spadek współczynnika bezpieczeństwa, nie jako spadek średnicy liny. Ocenę potwierdza badanie wykonane przez rzeczoznawcę, nie wpis konserwatora. Odcinek porównawczy z nowej liny daje punkt odniesienia, którego w pozostałych kategoriach nie ma.

* Rozporządzenie Ministra Energii z dnia 23 listopada 2016 r. w sprawie szczegółowych wymagań dotyczących prowadzenia ruchu podziemnych zakładów górniczych (Dz.U. z 2017 r. poz. 1118).

Kategoria 3. Zawiesia z lin stalowych

Zawiesie linowe (lina, którą podczepia się ładunek do haka) nie jest cięgnem nośnym urządzenia. Obowiązuje tu reżim bezpieczeństwa pracy, wspólny dla maszyn i sprzętu roboczego.

Kontrolom podlegają*:

• kontrola wstępna, po zainstalowaniu i przed pierwszym przekazaniem do eksploatacji, oraz po zainstalowaniu na innym stanowisku pracy lub w innym miejscu (§ 26 ust. 1);
• kontrola okresowa wraz z badaniami (§ 27 pkt 1);
• kontrola specjalna, w przypadku możliwości pogorszenia bezpieczeństwa związanego z maszyną, będącego wynikiem prac modyfikacyjnych, zjawisk przyrodniczych, wydłużonego czasu postoju albo niebezpiecznych uszkodzeń i wypadków przy pracy (§ 27 pkt 2).

Kontrole wykonują jednostki działające na podstawie odrębnych przepisów albo osoby upoważnione przez pracodawcę i posiadające odpowiednie kwalifikacje (§ 26 ust. 2)*.

Wyniki rejestruje się i przechowuje do dyspozycji zainteresowanych organów przez 5 lat od dnia zakończenia kontroli, o ile odrębne przepisy nie stanowią inaczej. Jeżeli maszyny są użytkowane poza terenem zakładu pracy, w miejscu użytkowania ma być dostępny dokument potwierdzający przeprowadzenie ostatniej kontroli (§ 28)*.

Co sprawdzamy na zawiesiu z liny stalowej: pęknięcia i zerwania drutów w cięgnie, deformacje i wytarcia kauszy oraz zaciski, stan zaplotu lub tulei zaprasowanej, korozję i wżery, zmianę długości cięgna po przeciążeniu, a także czytelność oznakowania.

Ten ostatni punkt ma podstawę w przepisie: osprzęt służący do podnoszenia oznakowuje się w sposób umożliwiający określenie jego parametrów niezbędnych dla bezpiecznego użytkowania (§ 24 ust. 3)*. Zawiesie z nieczytelnym oznaczeniem udźwigu nie nadaje się do pracy niezależnie od stanu liny.

Kryteria oceny opisują normy: PN-EN 13414-1 dla zawiesi z lin stalowych do podnoszenia ogólnego zastosowania oraz PN-EN 13414-2, obejmująca wykaz informacji dotyczących użytkowania i konserwacji, które dostarcza wytwórca. Zakończeń lin dotyczy seria PN-EN 13411. Normy dla zawiesi łańcuchowych i pasowych nie mają zastosowania do lin stalowych.

Częstotliwości kontroli okresowej przepis nie podaje, a stosowanie norm jest dobrowolne. Termin bierze się więc z instrukcji wytwórcy zawiesia i z oceny ryzyka po stronie pracodawcy, a nie z tabeli w rozporządzeniu. To najczęstsze źródło nieporozumień w tej kategorii, bo brak terminu w przepisie nie oznacza braku obowiązku.

* Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 30 października 2002 r. w sprawie minimalnych wymagań dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy w zakresie użytkowania maszyn przez pracowników podczas pracy (Dz.U. z 2002 r. nr 191, poz. 1596).

Kiedy przegląd nie wystarczy i co wtedy zrobić